ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΖΕΝ

TΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΖΕΝ;

Το Ζεν είναι Ζωή, και η Ζωή είναι Ζεν. Το Ζεν είναι η κάθε στιγμή της ζωής, της καθημερινής ζωής, και η κάθε στιγμή της καθημερινής ζωής είναι Ζεν. Το Ζεν δεν είναι διαφορετικό από τη ζωή,  και η ζωή δεν είναι διαφορετική από το Ζεν.  Το Ζεν είναι ταυτόσημο με τη ζωή, με την κάθε στιγμή της καθημερινής ζωής, και η κάθε στιγμή της καθημερινής ζωής είναι ταυτόσημη με το Ζεν. Το Ζεν είναι συγχρόνως ταυτόσημο με την ολοκληρωτική επίγνωση ή με την πλήρως ενεργοποιημένη συνειδητότητα. Το Ζεν συνεπώς είναι η πλήρως συνειδητά βιωμένη ζωή,  και η κάθε πλήρως συνειδητά βιωμένη στιγμή της ζωής είναι Ζεν.

Μερικοί θεωρούν το Ζεν σαν ένα παρακλάδι ή σαν μια αίρεση του βουδισμού, άλλοι σαν την πολύωρη παραμονή σε μια ακίνητη καθιστή στάση με σταυρωμένα πόδια, ενώ κάποιοι άλλοι το ταυτίζουν με την κινέζικη ή την γιαπωνέζικη καλλιγραφία ή με τις παραδοσιακές πολεμικές τέχνες της Άπω Ανατολής –  αλλά το  Ζεν δεν ταυτίζεται με τίποτα απ’ αυτά.

Στην  πραγματικότητα, το να λες «αυτό είναι το Ζεν» ή «αυτό δεν είναι το Ζεν» σημαίνει ότι χάνεις από τα μάτια σου το Ζεν. Το να  θεωρείς το Ζεν σαν κάτι ξεχωριστό ή συγκεκριμένο ή σαν κάτι γενικό ή αφηρημένο σημαίνει ότι δεν καταλαβαίνεις το Ζεν. Οποιεσδήποτε απόψεις, θεωρίες, ιδέες, συλλογισμοί και συμπεράσματα πάνω στο Ζεν απλώς καταστρέφουν το Ζεν. Οποιαδήποτε γνώση, πράξη ή δραστηριότητα με σκοπό να προσεγγίσεις ή να κατανοήσεις το Ζεν σε απομακρύνει ολοένα και περισσότερο απ’ αυτό.

Η λέξη «ζεν» δεν είναι το Ζεν, η έννοια «ζεν» δεν είναι το Ζεν, η σκέψη του «ζεν» δεν είναι το Ζεν. Η λέξη «ζεν» είναι απλώς μια άχρηστη λέξη, οποιαδήποτε ιδέα ή άποψη για το  Ζεν  είναι απλώς  άσχετη με το Ζεν (γιατί το Ζεν δεν είναι έννοια  ή ιδέα, αλλά πλήρως συνειδητά βιωμένη ζωντανή  εμπειρία), και συνεπώς άχρηστη. «Το να προσπαθείς  να εξηγήσεις, να περιγράψεις ή να καταλάβεις λεκτικά ή λογικά το Ζεν, είναι σα να προσπαθείς  να ξύσεις το πόδι σου που σε τρώει πάνω από το παπούτσι», λένε οι Δάσκαλοι  του Ζεν – εντελώς αναποτελεσματικό , ανώφελο και άχρηστο.

Ο μοναδικός τρόπος για να γνωρίσεις, να προσεγγίσεις, να καταλάβεις ή να μάθεις το Ζεν είναι να το βιώσεις, να βιώσεις απολύτως συνειδητά την άμεση εμπειρία της ζωής όπως συμβαίνει αυτή ακριβώς τη στιγμή, ακριβώς εδώ και ακριβώς τώρα.  Αυτή  η διδασκαλία  (στην πραγματικότητα, η παραίνεση) να παραμένεις απολύτως συνειδητός, στιγμή τη στιγμή, για όσο μεγαλύτερο διάστημα μπορείς στην καθημερινή σου ζωή, είναι η καρδιά ή ο πυρήνας ολόκληρης της διδασκαλίας και της  πρακτικής του Ζεν.

“Τι είναι το Ζεν; Είναι σαν τη λάμψη της αστραπής – αν δεν προσέξεις  μια στιγμή, τη χάνεις” – λέει ένα διάσημο ρητό του Ζεν.

 

 

ΑΜΕΣΟ ΖΕΝ

 

Οι βαθυστόχαστες αναλύσεις και οι περισπούδαστες εξηγήσεις της αντίληψης Ζεν (ή Τσαν στα κινέζικα), όσο πιο περίτεχνες είναι, τόσο περισσότερο αστοχούν – γιατί δεν μπορείς να περιγράψεις ή να μεταδώσεις την κρυστάλλινη Αντίληψη που ονομάζεται Ζεν διανοητικά ή λεκτικά. Οι παλιοί    Δάσκαλοι, όταν τους ρωτούσες σχετικά με το Ζεν, σου έδιναν ένα ξαφνικό χτύπημα ή σε  τρόμαζαν με μια δυνατή κραυγή – ή σου έλεγαν κάτι ακαταλαβίστικο και τρελό, του τύπου: ” Η μύτη μου είναι κάθετη και τα μάτια μου είναι οριζόντια” ή “Ένα ψηλό μπαμπού είναι ψηλό κι ένα κοντό μπαμπού είναι κοντό” ή “Τον χειμώνα κάνει πολύ παγωνιά και το καλοκαίρι καιγόμαστε στη ζέστη”, ή κάτι ακόμα πιο παρανοϊκό, όπως “Πες μου ποιο ήταν τ’ όνομά σου πριν γεννηθείς”, ή “Χωρίς φωνή και χωρίς λόγια, πες μου ποιος πραγματικά είσαι”. Υπάρχουν χιλιάδες τέτοιες ή παρόμοιες «απαντήσεις» για τη φύση του Ζεν, καταγραμμένες σε ολόκληρους τόμους που σήμερα θεωρούνται σαν τις «γραφές» ή τα «κλασικά βιβλία» του Ζεν. Τελικά, αν συγκεντρώσεις εντατικά και ολόψυχα τον εαυτό σου, πασχίζοντας αδιάκοπα και αφοσιωμένα να «καταλάβεις» την ουσία και το νόημα αυτών των παράλογων γρίφων ( κοαν ή κουνγκ-αν/γκονκ αν/χουα του στα κινέζικα), ασκούμενος με ηρωική επιμονή και αυταπάρνηση σε αυτό που γενικά ονομάζεται «εκπαίδευση  Ζεν» και «διαλογισμός Ζεν» (ζαζεν ή τσο τσαν/τσαν τινγκ στα κινέζικα), τότε μπορεί, αν είσαι τυχερός (ή καρμικά έτοιμος όπως λένε στο Ζεν), κάποια στιγμή να αντιληφθείς βιωματικά και ολοκάθαρα την «απάντηση», που είναι η ίδια  στις  χιλιάδες (φαινομενικά διαφορετικές)  ακατανόητες απαντήσεις των  Δασκάλων του Ζεν, και που είναι ουσιαστικά η βιωματική, κρυστάλλινη αντίληψη που ονομάζεται  «σατορι» (ή  γου στα κινέζικα),  και που αναφέρεται στην πραγμάτωση του Ζεν – μια  πραγμάτωση που κυριολεκτικά αναβαθμίζει τη ζωή του ασκούμενου. Τώρα, ο λογικά σκεπτόμενος νους θα ρωτήσει: “Κρυστάλλινη αντίληψη τίνος πράγματος; “. “Του Ζεν ή του  Ντο (του Τσαν  ή του Ταο)” είναι η παραδοσιακή απάντηση, που για κάποιον «αμύητο» όμως δεν λέει και πολλά πράγματα. Έτσι, θα ξαναδοκιμάσω να απαντήσω πιο «λογικά» για κάτι λογικά απερίγραπτο: Βιωματική Κρυστάλλινη Αντίληψη για κάθε τι που συμβαίνει  ή υπάρχει γύρω μας και μέσα μας την κάθε στιγμή. Ακούγεται ίσως ενδιαφέρον, ή ίσως ασήμαντο, αλλά δεν μπορεί πραγματικά να κατανοηθεί αν δεν βιωθεί προσωπικά και άμεσα, με κρυστάλλινη καθαρότητα. Και για να το κάνω ακόμα πιο ενδιαφέρον, θα προσθέσω ότι συνοδεύεται από ανείπωτη χαρά και βαθιά ψυχική γαλήνη, οι οποίες αλλάζουν δραματικά την ψυχοσύνθεσή μας και τη νοοτροπία μας. “Από τότε που αντιλήφθηκα το Ζεν, δεν περνάει στιγμή που να μην γελάω μέσα μου”, έχει πει ένας Δάσκαλος του Ζεν περιγράφοντας την καθημερινή του εμπειρία. Και ένα αρχαίο ποίημα του Ζεν μιλάει για τη συνάντηση δύο Δασκάλων Ζεν  σ’ ένα  μικρό δάσος, ενώ και οι δύο βίωναν το σατορι  (ή γου) – την πραγμάτωση της άμεσης εμπειρίας της Αντίληψης Ζεν: “Όταν συναντήθηκαν, όλο γελούσαν και γελούσαν – τόσο ευτυχισμένοι μέσα στο μικρό δάσος, με όλα τα πεσμένα φύλλα τριγύρω τους…” . Ένας άλλος Δάσκαλος είναι εξίσου παραστατικός περιγράφοντας την ψυχική του κατάσταση πριν και μετά την πραγμάτωση του σατορι (ή γου) – της άμεσης εμπειρίας τής κρυστάλλινα καθαρής Αντίληψης Ζεν: “Για πολλά χρόνια, αισθανόμουνα σαν ένα πουλί κλεισμένο μέσα σ’ ένα κλουβί, φυλακισμένος και δυστυχισμένος, περιορισμένος και ανελεύθερος. Σήμερα, αισθάνομαι τόση ευτυχία, σαν ένα πουλί που ελευθερώθηκε, πετώντας ανεμπόδιστα και χαρούμενα ανάμεσα στα σύννεφα”.

Στη βιβλιογραφία τής παράδοσης Ζεν, υπάρχουν εκατοντάδες τέτοιες αναφορές για αυτή την λεκτικά  απερίγραπτη και λογικά ακατανόητη εμπειρία που ονομάζεται σατορι ή γου ή Αντίληψη Ζεν, αλλά ο μόνος τρόπος για να την πιστέψει ή να την αποδείξει κάποιος είναι να τη βιώσει άμεσα ο ίδιος, κι αυτός είναι ο λόγος που οι εκατομμύρια ασκούμενοι του Ζεν –ή των μεθόδων εκπαίδευσης που  συνδέονται με αυτό– αφιερώνουν τόσο πολύ χρόνο, προσπάθεια και ενέργεια στις μελέτες τους. Όταν εξασκούνται με τον σωστό τρόπο, οι τέχνες τού Γου Ταο ή Μπουντο –ή οι «παραδοσιακές Πολεμικές Τέχνες», όπως λέγονται στα ελληνικά–  είναι στην πραγματικότητα μέθοδοι ή τρόποι εκπαίδευσης που προχωρούν παράλληλα με το Ζεν, αν και δεν ταυτίζονται ούτε εξομοιώνονται μαζί του. Για παράδειγμα, στις τέχνες του  Κουνγκ Φου, ο καλύτερος τρόπος για να μάθεις μια τεχνική, μια μαχητική εφαρμογή ή μια φόρμα, δεν είναι απλά να την ασκήσεις, αλλά να τη βιώσεις, τόσο σωματικά όσο και ψυχικά, απόλυτα συγκεντρωμένα και πλήρως συνειδητά, και επαναλαμβάνοντάς την ξανά και  ξανά, με αμείωτη ένταση, μέχρις ότου φθάσεις στο σημείο να την εφαρμόζεις τέλεια, χωρίς συνειδητή προσπάθεια ή σκέψη, όπως ακριβώς συμβαίνει και στον διαλογισμό Ζεν. Και, όπως στο Ζεν, έτσι και στο Κουνγκ Φου, η αδιάκοπη εξάσκηση συνεχίζεται με ηρωική επιμονή και αυταπάρνηση, μέχρι τελικά να πραγματωθεί το γου ή σατορι, και να βιωθεί η ίδια κρυστάλλινα καθαρή Αντίληψη που βιώνεται άμεσα στο Ζεν –  και μαζί της η ίδια βαθιά ψυχική γαλήνη και η ίδια ανείπωτη χαρά. Όπως η ζάχαρη και το μέλι δεν είναι το ίδιο, αλλά έχουν την ίδια γεύση –και τα δυο είναι γλυκά– έτσι λένε στην Κίνα, “Το Τσαν (Ζεν) και το Τσουαν (Κουνγκ Φου) έχουν την ίδια γεύση”.